بازی وسیله طبیعی کودک برای اظهار و بیان «خود» است. بازی عاملی است برای تقویت فعالیت‌های ذهنی، عقلی، اجتماعی، عاطفی و سلامت کودک. کودک سالم به بازی عشق می‌ورزد و به حقیقت با بازی زندگی می‌کند و دنیایی جز دنیای بازی نمی‌شناسد. بازی برای کودک به منزله درس، تجربه و ممارست در امور مختلف است. بنابراین بازی با زندگی پیوندی استوار دارد و جوهر زندگی آدمی ‌است. اهمیت بازی در مباحث روانشناسی رشد تا حدی است که صاحبنظران آن را تفکر کودک نامیده­اند؛ زیرا محركی چون بازی بر رشدِ جسمی، شناختی، عاطفی، اجتماعی و اخلاقی كودك تأثیر بسزایی دارد.

فواید بازی

  • رشد و ایجاد هماهنگی دستگاه ها واعضای مختلف بدن
  • تقویت حواس پنجگانه
  • تخلیه سالم نیرو وانرژی بدن
  • بهبود ارتباط کودک با محیط بیرون وگسترش دنیای اجتماعی
  • افزایش برون گرایی
  • آشنایی با اصول و مقررات
  • ارتقاء حس همکاری و همیاری و مشارکت
  • تجربه سالم شکست و رقابت
  • پیدا کردن قدرت ابراز وجود و رهایی از ترس و کمروئی
  • افزایش خلاقیت و انعطاف پذیری
  • ارضای نیاز به برتری جویی
  • کاهش تمایل به جنگجویی وستیزه گری

انواع بازی

کودکان روحیات متفاوتی دارند و با توجه به ویژگی­های خود، بازی­های مختلفی را تجربه می­کنند. عوامل زیادی در انتخاب نوع بازی کودکان دخالت دارند مانند: تفاوت­های فردی، میزان سلامتی، سطح رشد جسمی و حرکتی، بهره هوشی، جنسیت، خلاقیت، فرهنگ خانواده و موقعیت جغرافیایی. بر همین اساس بازی به انواع گوناگون تقسیم می­شود. که در زیر به آنها اشاره شده است.

  • بازی­های جسمی: این نوع بازی برای مصرف انرژی اضافی بدن و نجات یافتن از خستگی و کسالت بسیار مفید است و رفتارهای ناآرام و پرخاشگری توأم با عصبانیت کودک را کاهش می­دهد.
  • بازی­های تقلیدی: در این بازی­ها، کودک به تقلید نقش­هایی می­پردازد که آنها را باور کرده است. معمولاً بهترین شخصیت­ها برای شروع ایفای نقش، والدین، برادران، خواهران و دوستان هستند. کودک از ایفای نقش آنان لذت برده و تجربه کسب می­کند.
  • بازی­های نمایشی: در بازی نمایشی کودک علاوه بر تقلید نقش، انتظار خود از آن نقش را نیز بیان می­دارد. مثلاً هرگاه کودک پدری سختگیر و مستبد داشته باشد، کودک در بازی تقلیدی خود سختگیر و مستبد می­شود؛ اما در بازی نمایشی انتظار محبت و همدردی پدر با فرزند را منعکس می­کند.
  • بازی­های نمادی: این بازی­ها نقطه اوج بازی­های کودکانه است. زمانی که کودک دستیابی به ابزار و وسایل مورد نیاز خود را غیرممکن می­بیند، نیازها و آرزوهای خود را با استفاده از وسایل نمادین و از طریق بازی بیان می­کند. برای مثال بر تکه­ای چوب سوار شده، این طرف و آن طرف می­رود، مانند این که سوار بر اسبی شده و آن را هدایت می­کند.
  • بازی­های آموزشی: بازی­های آموزشی موجب تقویت حواس و رشد قوای ذهنی و اجتماعی کودک می­شوند، به شرط آن که سعی کنیم کنترل اصلی بازی در اختیار کودک باشد و جهت و مسیر آن را او تعیین کند. با این که هدف از انجام بازی­های آموزشی، بیشتر آموزش است تا بازی، اما جنبه بازی گونه بودن آن بایدحفظ شود.
  • بازی­های خلاقیتی یا تخیلی: در اینگونه بازی­ها کودک از طریق به وجود آوردن چیزی، عقاید و احساساتش را اظهار می­کند، مانند نقاشی، موسیقی، خمیربازی، شن بازی و یا استفاده از لغات. بازیهای تخیلی ریشه در خلاقیت کودک دارند

بازی درمانی چیست؟

به دلیل اهمیت نقش بازی در زندگی کودکان، درمانگران و افرادی که با کودک کار می­کنند، از این وسیله بسیار استفاده می­کنند. در واقع بازی درمانی یکی از روش­های مؤثر در درمان مشکلات رفتاری و روانی کودکان است. بازی درمانگر از موقعیت بازی برای ایجاد ارتباط با کودک استفاده می‌کند و تلاش می‌کند به تخلیه هیجانی او و حل و فصل مشکلات او در زندگی عادی‌اش بپردازد.

بازی درمانی میتواند در بهبود اختلالات و مشکلات ذیل بسیار کمک کننده باشد:

  • اختلال افسردگی
  • اختلال بیش فعالی و نقص توجه
  • اختلال بی اعتنایی مقابله ای و سلوک
  • تکانشگری
  • پرخاشگری
  • اضطراب
  •  ترس مرضی
  • کمبود اعتماد به نفس
  • انزوای اجتماعی
  • افت تحصیلی
  • مشکلات مدرسه ای
  • v     و…
  •  

نقش والدین در بازی کودکان

با کمال تأسف و گاهی تعجب، باید گفت برخی والدین، کودکان پاک طینت و آشنای به طبیعت و سرشت خویش را از برخی بازی­ها و اسباب بازی­ها، محروم و ناکام می­کنند. ممانعت از بازی کودکان، دلایل مختلفی دارد، مانند عدم آگاهی والدین از اثرات مثبت و سازنده بازی، نگرانی زیاد از کثیف شدن لباس کودکان، اشتغال زیاد و پرفشار والدین، فاصله سنی زیاد والدین با کودکان، مشکلات اقتصادی، کمبود فضا (منازل آپارتمانی و استیجاری)، اختلافات خانوادگی، کم حوصله­گی و تنبلی عدم اهمیت یا وقت نگذاشتن برای بازی کودکان، ممکن است دلایلی دیگر نیز داشته باشد اما آنچه مشخص است این است که بازی برای هر کودک لازم و جزء تفکیک ناپذیر زندگی اوست. با این توصیف نقش والدین به عنوان همبازی و مربی در زندگی کودک، بسیار حایز اهمیت است. شما به عنوان والدین کودک خود، میتوانید در اثربخش بودن نقش بازی در رشد کودکتان، تاثیر بسزایی داشته باشید.

  • برای بازی کردن با فرزند خود وقت بگذارید.
  • در هر سنی بازی مناسب کودک را مدنظر داشته باشید.
  • در تهیه اسباب بازی دقت کنید.
  • کودک خود را هنگام بازی آزاد بگذارید.
  • به رفتارها و احساسات کودک هنگام بازی دقت کنید.
  • از خراب شدن اسباب بازی کودکان خود نگران نشوید.
  • برای تنها بازی کردن فرزندتان، برنامه داشته باشید.
  • به یاد داشته باشید در هر جایی میتوان با کودک بازی کرد.
  • بازی در فضای آزاد را فراموش نکنید.
  • و همواره به یاد داشته باشید که باید به بازی کودکان اهمیت دهیم، زیرا زندگی آنها در بازی، شکل واقعی به خود می­گیرد

 

بازی درمانگر مرکز سپیدار
سمانه صنایعی کمال
کارشناس ارشد روانشناسی
متخصص بازی درمانی