مشکلات و اختلالات همراه با بیش فعالی نقص توجه
ناهید لطفی ماهر- کارشناس ارشد روانشناسی
سوالاتی مانند اینکه کودکان مبتلا به بیش فعالی دارای چه مشکلاتی در مدرسه و خانه هستند؟ این کودکان چه اختلالات دیگری نیز دارند؟ اگر این بیماری مورد توجه و درمان قرار نگیرد، چه عوارض و پیامدهای دارد؟ و… دغدغه و نگرانی بسیاری از والدین دارای کودکان مبتلا به بیش فعالی است که در بحث حاضر به آنها پرداخته شده است.
کودکان مبتلا به بیش فعالی نقص توجه، بنا به ماهیت بیماری خود دچار مشکلات فراوانی از منظر گوناگونی همچون فردی، خانوادگی، تحصیلی، اجتماعی و… میشوند و همچنین همراهی و به اصطلاح همبودی این اختلال با سایر اختلالات بر میزان مشکلات آنان می افزاید. این نشان از آن دارد که اگر این اختلال درمان نشود، پیامدهای فراوانی را برای فرد و خانواده وی خواهد داشت.
• مشکلات همراه با بیش فعالی نقص توجه
کودکان مبتلا در محیط¬های گوناگون از جمله خانه و مدرسه دارای مشکلات زیادی هستند. در خانه، به علت پرتحرکی، دست زدن به اعمال خطرناک و تجربه مکرر اعمال خطرآفرین مانند رها کردن دست والدین در وسط خیابان، پریدنازمکان¬هایبلند، بازی با کبریت و آتش افروزی و … معمولاً توسط برخی والدین تنبیه می شوند. گاهی والدین با این کودکان بدرفتاری می نمایند، گاه آنها را کتک زده و یا به شدت تحقیر و سرزنش می¬کنند. معمولاً چون کارها و فعالیت ها را نیمه تمام رها می¬کنند، بیشتر در معرض مقایسه با خواهران و برادران خود، ازطرفوالدینقرارمی¬گیرند. تجربیات مربوط به شکست¬های پیاپی در فعالیت¬ها، تنبیهات بدنی، سرزنش و تحقیر، همگی موجب کاهش حس اعتماد به نفس و احترام به خود در این کودکان می¬گردد که همه زمینه ساز بروز افسردگی در تعدادی از این کودکان و نوجوانان می¬گردد. همچنین این کودکان برای ورود به مدرسه بیشتر مسئله دار میشوند،مثلاً چون کودکان پرتحرک برای نشستن سر کلاس مشکل دارند، بستگی به شدت اختلال، معمولاً یک یا دو زنگ اول را تحمل می¬کنند و بیشتر در ساعات نزدیک به ظهر بی¬قراری و پرتحرکی را نشان می¬دهند. به عناوین مختلف سرجایشان می¬لولند یا با همکلاسی¬های خود صحبت می¬کنند و یا درخواست مکرر برای بیرون رفتن از کلاس را دارند. معلمین معمولاً این کودکان را بازیگوش نامیده و معتقدند که نظم کلاس را به هم می¬زنند؛ در حالی که این کودکان تحمل یک ساعت سر کلاس نشستن را به طور مداومندارند. از مشکلات دیگر این کودکان در مدارس، عدم توجه و تمرکز است و به نظر میرسد کودک به صحبت¬های معلمش گوش نمی¬کند که معلمین تحت عنوان حواس پرتی و بی دقتی از آن نام می¬برند. این کودکان معمولاً به علت شلوغی و بر هم زدن نظم کلاس، زیادازکلاس اخراج می¬شوند و نمره انضباط خوبی ندارند و اغلب اوقات توسط اولیای مدارس سرزنش می شوند. در جدول زیر سایر مشکلات همراه با این اختلال را در حوزه¬های مختلف مشاهده می¬کنید.

• اختلالات همراه با بیش فعالی نقص توجه
یکی از مشکلات موجود در تشخیص بیش فعالی این است که اغلب با سایر اختلالها همراه است؛ بطوری که دو سوم از کودکان مبتلا به بیش فعالی به صورت همزمان به اختلالهای دیگری نیز دچار هستند. برخی از این اختلالات به شرح زیرند:
 اختلال نافرمانی مقابله¬ای و اختلال سلوک: در حدود 35 درصد از کودکان بیش فعال دچار اختلال نافرمانی مقابله¬ای هستند که با علائم لجبازی، فوران خشم، کج خلقی، تمایل به دعوا و مبارزه و زیر پا گذاشتن قوانین بروز می¬کنند. اختلال سلوک نیز علائم مشابهی دارد، اماتظاهرات پرخاشگری درآن شدیدتراست. کودکانی که اختلال سلوک دارند بیشتر دچار مشکل با قانون میشوند. همراهی این دو اختلال با بیش فعالی نوع بیش فعالی و نوع ترکیبی بیشتر دیده میشود.
 اختلال خلق: بیش فعالی در برخی موارد همراه با اختلالات خلقی مانند افسردگی است. در حدود 18 درصد از کودکان بیش فعال خصوصاً نوع بی¬توجه، افسردگی را تجربه می¬کنند. ممکن است احساس بی کفایتی، انزوا و بیهودگی کنند و عقب ماندگی تحصیلی و مشکلات اجتماعی پیدا کنند. این کودکات اعتماد به نفس پایینی دارند.
 اختلال اضطرابی: این اختلال در 25 درصد کودکان بیش‌فعال وجود ‌دارد. علائم شامل نگرانی شدید، ترس، اضطراب و وحشت هستند که حتی می‌تواند علائم جسمی مانند تپش قلب، تعریق، درد شکمی و اسهال ایجاد کند. از اختلالات اضطرابی که با بیش‌فعالی همراهی دارد، اختلال وسواسی اجباری است.
 اختلالات حرکتی: در بسیاری از کودکان مبتلا، تیکهای صوتی و حرکتی که مکرراً تکرار می‌شوند ممکن است وجود داشته ‌باشد. کودکی که چنین علائمی دارد باید توسط متخصص ارزیابی‌شود.
 ناتوانی در یادگیری: در حدود نیمی از کودکان مبتلا به بیش فعالی در آموختن ناتوان هستند. شایعترین نوع آن ناتوانی در خواندن و نوشتن است. با اینکه بیش فعالی ناتوانی در آموختن نیست اما به دلیل تداخلی که در توجه و تمرکز کودک ایجاد می‌کند، مانع عملکرد مناسب کودک در مدرسه می‌شود.
اگر کودک به طور همزمان مبتلا به بیش‌فعالی و اختلالات دیگر باشد پزشک طرح درمانی مناسبی را اجرا خواهد کرد. اگر علائم ترکیبی باشند برخی درمانها مناسبتر هستند.
• خطرات بيش‌فعالي درمان نشده
با توجه به مشکلات و اختلالات همراه با این بیماری که تعداد آنها نیز قابل توجه است، در صورتی که این کودکان تحت نظر پزشک قرار نگیرند و تدابیری درمانی برای آنان اتخاذ نشود، ممکن است پیامدهای ناگواری را تجربه کنند از جمله اینکه: افت تحصیلی شدید پیدا خواهند کرد، ترك تحصيل مي‌كنند، تحصيلات دانشگاهي خود را تكميل نمي‌كنند، درگير فعاليت‌هاي ضد اجتماعي مي‌شوند، دوستان بسيار كمي يا اصلاً دوستي نخواهد داشت،در شغل خود عملكرد پايين تري نسبت به همكاران خود خواهند داشت، امکان ابتلای به اضطراب، افسردگی، اختلال سلوک، اختلال رفتار مقابله ای، سوء مصرف مواد، پرخاشگری و سایر اختلالات رفتاری زیاد خواهد شد. مشکلات زناشویی نیز از دیگر عوارض عدم درمان این اختلال خواهد بود. بنابراین‌به‌والدین‌ومربیان توصیه ‌می¬‌شودكه‌حتماًدردوران‌كودكی‌برای‌معالجه‌این‌كودكان‌اقدام‌كنند.