عوامل موثر در اختلال بیش فعالی نقص توجه
امیرحسین یاوری- کارشناس ارشد روانشناسی بالینی

بسیاری از افرادی که به نحوی با اختلال بیش فعالی نقص توجه درگیر هستند، بخصوص والدین دارای فرزندان مبتلا، دائماً از متخصصین مختلف می پرسند که علت این بیماری چیست؟ در این بخش ما این سوال را بررسی خواهیم کرد.
پژوهشگران و دانشمندان، تا به حال نتوانسته¬اند، به طور قطعي مشخص كنند كه علت اصلي این اختلال چیست؛ اما برخی مطالعات بیان می¬دارند که عوامل ژنتيكي، زيستی، رواني و اجتماعي مي¬توانند در پيدايش اين اختلال تأثير گذار باشند.
• عوامل ژنتيكی
به طور معمول، در مطالعه عوامل ژنتيكي درباره اين اختلال، سه روش مورد استفاده قرار مي¬گيرد: مطالعة خانواده، مطالعة هم شكمان و مطالعة فرزند خوانده¬ها. مطالعة خانواده به بررسي تأثير عوامل خانوادگي مربوط مي¬شود، در حالي كه كاربرد مطالعة هم شكمان و فرزند خوانده¬ها به اين منظور است تا روشن شود كه آيا اختلال بيش فعالي نقص توجه منشاء خانوادگي و محيطي دارد يا ژنتيكي؟ ویي و همكارانش (1999) در پژوهش خود دريافتند كه تأثير عوامل خانوادگي بر دختران و پسران يكسان است و در صورتي كه شرايط محيط يكسان باشد، تأثير محيط بر دختران و تأثير ژنتيكي بر پسران، تا حدي بيشتر است. مطالعه هم شكمان و فرزند خوانده¬ها در مورد اين افراد، نشانگر وجود رابطة قوي، بين عوامل ژنتيكي و وجود اين اختلال است. مطالعات دیگر نیز یافته مشابه این پژوهش را نشان داده¬اند؛ از اين رو، تأثير عوامل خانوادگي و ژنتيكي مورد تأييد قرار می¬گیرد.
• عوامل عصب شناختی و عصبی-شیمیایی
كودكان داراي اين اختلال را مي¬توان به دو گروه تقسيم كرد: يكي عبارت است از آنهايي كه داراي كمبود دوپامين هستند و ديگر آنهايي كه داراي كمبود سوخت و ساز نوراپي نفرين هستند. در واقع از راه روان محركهایی همچون آمفتامين و ريتالين، سيناپسهاي نوراپي نفرين و دوپامين را تحريك مي¬كنند. پس كودكان و افراد دچار اين اختلال در كاركرد دوپامين مشكل دارند.
• سم¬هاي محيطی
دانشمندان، عوامل محيطي بسياري را در دوره¬هاي پيش يا پس از تولد كودك مورد مطالعه قرار داده¬اند تا شايد بتوان رابطة بين سم¬هاي محيطي و اختلال بيش فعالي نقص توجه را پيدا كرد. سرب يكي از موادي است كه بدون آنكه هيچ گونه ارزش زيستي داشته باشد، مي¬تواند از راه خوردن يا تنفس، موجب آسيب مغزي مي شود. باركلي (1982) مي نويسد كه 30 درصد از كودكاني كه ميزان سرب خون آنها زياد است نشانه هاي بيش فعالي را نشان مي دهد. به طور كلي پژوهشهاي انجام شده نشان مي¬دهد كه اختلال بيش فعالی نقص توجه، با مصرف سرب و الكل رابطة علت شناختي دارد و همچنان پژوهش¬هاي بيشتري در اين زمينه ضروري است.
• رفتاروالدين
تعامل بين كودكان مبتلا به اختلال بيش فعالي نقص توجه با والدين، موضوع بسيار مهمي است كه نبايد مورد غفلت پژوهشگران و درمانگران قرار بگيرد. مطالعة تعامل كودكان داراي اختلال بيش فعالي نقص توجه با والدين، نشان ميدهد كه در روابط بين آنها، فشار رواني، روابط تحصيلي، افسردگي، محدوديت، ناكامي بالا و توانايي كمتري وجود دارد. به طور كلي بايد خاطر نشان كرد كه والدين، مسئول به وجود آمدن اين اختلال در كودكان نيستند، ولي نوعي رابطة متقابل بين فرزند پروري والدين، محيط خانواده و اختلال بيش فعالي نقص توجه، وجود دارد كه با آسيب پذيري زيستي كودك نيز رابطه دارد.
• عوامل روانی اجتماعی
کودکان مقیم موسسات نگهداری از کودکان، معمولاً بیش فعال بوده و میدان توجه محدود دارند. این شاید بخاطر محرومیت هیجانی باشد زیرا عموماً با انتقال به خانواده رضاعی و پذیرفته شدن به عنوان فرزند، نشانه ها از بین می رود. عوامل روانی اجتماعی دیگر نظیر محرومیت از مادر، محیط های اضطراب زا در بیرون از خانه و… میتواند زمینه ساز این اختلال باشد.

با توجه به موارد ذکر شده میتوان گفت احتمالاً علت اختلال بیش فعالی نقص توجه، ترکیبی از تأثیرات متقابل چندین عامل آسیب زاست و نمی¬توان تنها یک عامل مشخص را برای آن در نظر گرفت.