راهکارهای کنترل و کاهش آسیبهای منفی استفاده از ماهواره
محمد ترکمان
کارشناس ارشد روانشناسی بالینی

انسان موجودی اجتماعی است که سعی دارد نیاز به ارتباط را بصورت مستقیم و غیرمستقیم (مانند استفاده از ماهواره) برآورده کند. از طرفی، اوقات فراغت نیز به عنوان یک نیاز انسان امروزی دارای اهمیت زیادی بوده و یکی از دلمشغولی¬های هر حاکمیتی پر کردن اوقات فراغت آحاد جامعه است؛ همچنین براساس اصل رقابت بین نهادها، ماهواره در رقابت با سایر رسانه¬ها در تلاش است تا جایگاه مهمی در هدایت و کنترل افراد جوامع مختلف به ویژه نوجوانان و جوانان داشته باشد و بنابراین این رسانه میتواند همراه با نکات مثبتی که به همراه دارد، موجبات آسیب و ضررهای گوناگون را فراهم کند. نتایج مطالعات نیز نشان میدهد که اکثر خانواده¬ها، ماهواره را به خانه خود راه داده¬اند و از آن استفاده می¬کنند؛ گرچه برخی والدین نیز با استفاده از ماهواره مخالف هستند اما علیرغم نارضایتی این گروه از والدین، نسل جدید به استفاده از ماهواره ادامه میدهد. از نظر برخی کارشناسان صاحب نظر در این زمینه نیز، ما نمی توانیم جلوی ارسال امواج ماهواره و رسوخ هنجارها و آموزه¬های غیرخودی به درون خانواده¬هایمان را سد کنیم اما میتوانیم با اتخاذ راهکارهای جلوی آسیب این ابزار را گرفته و حتی کنترل مناسبی بر روی آن داشته باشیم. این مقاله قصد دارد شما را با برخی از این راهکارها آشنا کند.

خود را مستثناء نکنیم.
وقتی در مورد آسیب¬های ماهواره صحبت میشود، برخی معتقدند که ماهواره هیچ آسیبی حداقل برای آنان و خانواده¬هایشان نداشته و این نحوه استفاده از ماهواره است که باعث آسیب میشود و افراد باید ظرفیت استفاده از آن را در خود ایجاد کنند و به قول خودشان فرهنگ استفاده از آن را داشته باشند! این حرف چندان بی¬ربط و غلط هم نیست اما از سویی مگر میشود یک رسانه بدون هدف و سوگیری باشد! هر رسانه¬ای از جمله ماهواره و شبکه¬های آن اهداف و مقاصد مختلفی را دنبال می¬کنند و بدانید شما نیز جزء گروه¬های هدف آنها هستید. بنابراین این توهم کنترل که “من میتوانم جلوی هر آسیبی را بگیرم” از خود دور کنید و بدانید همه چیز تحت کنترل ما نیست و خطر برای همه وجود دارد، از جمله برای شما و خانواده¬تان. برای مثال آیا زمانی که در خانه نیستید میدانید که کودکتان مشغول تماشای چه شبکه و محتوی است؟ آیا زمانی که یک فیلم سینمایی را نگاه میکنید، میدانید چه پیام نهفته¬ای را به شما منتقل میکند؟ پس مراقب آنچه می¬بینید، باشید.
سواد رسانه¬ای خود را بالا ببرید.
امروزه برای اینکه بتوان در کنار بهره¬برداری آگاهانه و فعالانه از ماهواره، خود را در مقابل چالش¬ها و پیامدهای مخرب آن، حفظ کنیم، باید یک نوع سواد جدید یعنی “سواد رسانه¬ای” را در خود بالا ببریم؛ البته گرچه سطح سواد رسانه¬ای مردم جامعه نسبت به سابق افزایش یافته است اما همچنان رضایت بخش نیست و شکاف اطلاعاتی بخصوص بین والدین و فرزندان در زمینه استفاده از فناوری مشهود است. برای مثال بسیاری از والدین نمی¬دانند که مثلث زردرنگ بالای برخی تصاویر به چه معناست؟ علامت خرگوش بالای تصاویر یعنی چه؟ و… فقط به این مورد اکتفا کرده¬اند که هنگام نصب ماهواره، از فرد نصب کننده میخواهند تا شبکه¬های به اصصلاح ناجور را قفل کند! جالب آنکه کمی بعد تنها کسی که میتواند شبکه¬ای را قفل یا باز کند همین فرزند خانواده است. بنابراین لازم است با بالا بردن سطح سواد رسانه¬ای، بصورت هدفمندتر از ماهواره استفاده کنیم.
تفکر انتقادی را در خود پرورش دهید.
شبکه¬های ماهواره¬ای و سایر رسانه¬ها ما را در مقابل گستره وسیعی از اطلاعات قرار میدهند که گاه متضاد همدیگر و گاه مخالف عقاید شخصی ماست، این مسئله لزوم داشتن و پرورش تفکر انتقادی را برای ما مطرح میکند. به واقع زندگی در جامعه پیچیده امروزی نیازمند افرادی است که قادر هستند با تکیه بر تفکر و اندیشه خود بر مسائل پیرامون خویش فائق آیند و در چارچوب و چشم انداز روشنی، اطلاعات لازم را در مورد زندگی خویش جمع¬آوری و ترکیب کنند و با یک داوری خوب، آنها را ارزیابی نمایند و از کارهای ناممکن بپرهیزند. پذیرش صِرف و بدون قضاوت منصفانهِ اطلاعاتی که ماهواره و رسانه¬ها در اختیار ما قرار می¬دهند، میتواند آسیب¬های جبران ناپذیری را بر ما وارد کند؛ بنابراین در پذیرش اطلاعات نقادانه بیاندیشید.
برای اوقات فراغت خود برنامه داشته باشیم.
شاید مهمترین دلیل گرایش به برنامه¬های ماهواره¬ای، نداشتن برنامه هدفمند جهت گذراندن اوقات فراغت باشد که باعث میشود در خانه بمانیم و بی هدف شبکه¬های ماهواره¬ای را تماشا کنیم. گرچه در برخی شهرها، امکانات تفریحی کم و محدود و حتی پرخرج است اما با کمی دقت و البته خلاقیت میتوان برنامه¬های متنوع، سرگرم¬کننده و کم¬هزینه را برای خودمان و خانواده¬مان، تدارک ببنیم تا علاوه بر پر کردن سالم اوقات فراغت، زمانی برای باهم بودن و به هم نزدیک¬تر شدن را داشته باشیم. پس بجای اینکه به خود و فرزندتان بگوید، ماهواره نگاه نکن، بهتر است بگوید چه کار میتواند انجام دهد.
با فرزندان خود در زمینه محتوی و آسیب¬های ماهواره صحبت کنید.
گاهی والدین گمان می¬کنند که مسئولیت آموزش فرزندان بر عهده نهادهای دیگر مانند مدرسه و دانشگاه است و آنان وظیفه-ای و اختیاری در این زمینه ندارند؛ این در حالی که ماهواره در خانه شماست و بهترین شخصی که میتواند در زمینه نحوه استفاده و آسیب¬های احتمالی ماهواره با فرزندتان صحبت کند، شما هستید. بنابراین با لحن و گفتاری که متناسب با ویژگی¬های روانشناختی و سطح فرزندتان باشد، با وی صحبت کنید تا در این زمینه او را آگاه نمائید.
ارتباط دوستانه و اجتماعی خود را گسترش دهید.
تعاملات خانوادگی و دوستانه نقش مهمی در رشد و تکوین آدمی دارد. وقتی شبکه¬های ماهواره¬ای در مقایسه با ما، زمان بیشتری را با فرزندن و اعضای خانواده¬مان میگذارند، این یک زنگ خطر برای ایجاد فاصله فیزیکی و روانی و همچنین بروز آسیب¬های متعدد فردی و اجتماعی است. برقراری ارتباط سازنده، گرم و صمیمی علاوه بر اینکه میتواند ابزاری مفید برای جلوگیری از استفاده نابجا از ماهواره در اختیار ما قرار دهد، میتواند زمینه¬های رشد و ترقی فردی و اجتماعی را نیز برای ما و فرزندانمان فراهم کند.
هدفمند تماشا کنید.
حالا که به تماشای ماهواره نشسته¬اید، بدانید هر چیزی را هر کسی نمیتواند ببیند!! راحت¬تر بگویم، برای چه کودکتان هنگام پخش برنامه¬های بزرگسالانه، باید در کنار شما باشد و هر جو محتوی را ببیند! تنوع شبکه¬های داخلی و شبکه¬های ماهواره¬ای، آنقدر زیاد شده است که بتوانید بصورت هدفمند، برنامه¬ای را که مناسب و متناسب با سن و ویژگی¬های مخاطب است، انتخاب کنید. فرزندتان میتواند برنامه مورد دلخواه و مناسب خود را ببیند و شما نیز برنامه مطلوب خود را؛ البته قرار نیست ماهواره و برنامه¬های آن مامای کودک¬تان شود؛ همچنین حواستان به خودتان هم باشد. همچنین تا جایی که میتوانید از برنامه-های که محتوی خشونت¬بار و ضدارزشی دارند، پرهیز کنید.