توصیه¬های رفتاری برای والدین دارای کودکان مبتلا به بیش فعالی نقص توجه
محمد ترکمان- کارشناس ارشد روانشناسی بالینی

از آنجایی که دارو درمانی برای کودکان مبتلا به اختلال بیش فعالی نقص توجه، به تنهایی پاسخگو نیست، والدین بهتر است روش¬های تربیتی و برخورد مناسب با این کودکان را فرا بگیرند. اما به راستی چگونه باید با این کودکان برخورد کرد؟ روش¬های تربیتی مناسب این کودکان کدام هستند؟
بزرگ کردن هر کودکی به آموزش والدین نیاز دارد. اما کودک بیش فعال نیروی ویژه¬ای را می¬طلبد. متخصصان توصیه می کنند که والدین به صورت گروهی مورد آموزش قرار گیرند تا بتوانند به کودک کمک کنند تا محیط خود را بشناسد و مهارت حل مشکلات را به دست آورد. همچنین والدین می آموزند که چگونه پاسخ مناسبی به رفتارهای کودک بدهند و بدون جنجال و به آرامی نظم و انضباط را به اجرا بگذارند. اگر به عنوان والدین کودک، نقش خود را به خوبی در مقابل همه کسانی که در درمان کودک شرکت دارند، مانند معلمان، پزشک، روانشناس و حتی سایر اعضای خانواده ایفا کنید، شما مهمترین و بهترین مدافع کودک هستید. نتیجه این حمایتها و آموزشها این است که می توانید به کودک بیش فعال خود کمک کنید تا به سوی موفقیت گام بردارد. در اینجا چند روش درمانی و برخورد مناسب با این کودکان را بیان می¬کنیم:

1. نگرش و افکار خود را تغییر بدهید.
از آنجا كه تعدادي از انتظارات، باورها، اسنادهاي نامناسب و پيشداوري‌هاي خاص والدين باعث بروز مشكلات ارتباطي والد و کودك مي‌شود، لازم است برخي از شناخت‌ها در نخستين مرحله درمان اصلاح شوند. مثلاً به عنوان والد باید بدانید: رفتار كودك مربوط به يك اختلال است و از روي قصد و عمد نيست، كودك توانايي يادگيري و موفقيت دارد، كودك مجموعه‌اي از توانايي‌هاي منحصر به فرد را دارد كه اين ويژگي‌ها ارزشمند هستند. بصورت خلاصه هر چقدر می توانید در مورد این بیماری بیاموزید؛ هر چقدر بیشتر بدانید می-توانید به کودکتان بهتر کمک کنید.

2. گوش دادن و صحبت كردن درست را بیاموزید.
باز نگه داشتن پل ارتباطي ميان والدين و كودك فوق‌العاده مهم است و موجب مي‌شود اختلاف‌ها و تعارض‌هاي ميان والدين و كودك به شكل مؤثري از ميان برداشته شود و از وخيم‌تر شدن روابط ميان آنها جلوگيري كند. برای این مورد پيشنهاد مي‌شود:
• رويه خود را با سن و ميزان بلوغ كودك متناسب كنيد.
• در هنگام صحبت با كودك ارتباط چشمي با او داشته باشيد.
• با جملات ساده صحبت كنيد و از كلماتي كه كودك آنها را نمي‌فهمد، استفاده نكنيد.
• به زبان رفتار گوش دهيد. براي چند لحظه خود را به جاي كودك بگذاريد.
• سعي كنيد هدف او را از بروز چنين اعمالي كشف كنيد و براي گوش دادن به صحبت‌هاي كودك خود وقت بگذاريد.
• آرام ولي محكم صحبت كنيد. اگر معمولاً هنگامي كه كاري از كودك‌تان مي‌خواهيد صداي‌تان را بلند مي‌كنيد، كودك مي‌آموزد تا هنگامي كه صداي‌تان را به حداكثر نرسانده‌ايد، به شما بي‌توجهي كند.
• از جملات قاطع استفاده كنيد تا كودك به‌طور دقيق بداند چه كار بايد بكند و به علاوه آن را چه موقع، كجا و چگونه انجام دهد.
• احساس‌تان را به كودك بگوييد. بدون اينكه مستقيم از كودك انتقاد كنيد، به او بگوييد كه در مورد اعمال و رفتارش چه احساسي داريد. براي مثال: «به خاطر اينكه موهايت را شانه نمي‌كني واقعاً ناراحتم» يا «وقتي به موقع نمي‌خوابي، واقعاً نگران مي‌شوم». اگر از جملاتي استفاده كنيد كه به جاي كودك به خودتان اشاره كند، مي‌توانيد از انتقاد، سرزنش يا حمله كردن به كودك بپرهيزيد و احساسات خود را به‌طور مؤثري بيان كنيد.

3. توجه مثبت به كودك نشان دهید.
تنها زماني مي‌توانيد با موفقيت براي فرزند خود حد و مرز قوانين را تعيين كنيد كه به نكات مثبت او توجه كنيد. مؤثرترين راه براي آموزش رفتار خوب، شكل دادن رفتار يا تحسين است. اگر والدين هنگام تحسين كودك خود، راهنمايي‌هاي زير را به كار بندند، متوجه خواهند شد اين كار به عنوان يك روش تربيتي و انضباطي بسيار مؤثر است.
• به كودك خود بگوييد كه كدام صفات او را مي‌پسنديد. دست‌كم چند بار در روز كودك خود را تحسين كنيد. براي مثال، «آفرين! نقاشي‌ات قشنگ شده».
• به فرزند خود جرأت دهيد و نشان دهيد به نكات مثبت او اطمينان داريد.
• رفتار كودك خود را تحسين كنيد، نه شخصيت او را. به كودك نگوييد «چه دختر يا پسر خوبي!». زيرا اين جمله بدين معناست كه هدف، عبارت است از خوب بودن در تمام اوقات. به جاي آن مي‌توانيد از جملاتي مانند «از نقاشي كه كشيدي خيلي خوشم آمد» استفاده كنيد.گفتن عبارت «چه دختر يا پسر خوبي» نمي‌تواند احساس مشخصي را به كودك القاء كند. هرچه تحسين شما اختصاصي‌تر باشد، كودك درست بودن كارش را بهتر درك مي‌كند.
• به‌طور مناسب و مقتضي تحسين كنيد. براي دريافت پاسخ‌هاي بهتر، نوع تحسين را با سن و اخلاق کودك متناسب كنيد. براي نمونه در آغوش گرفتن، بوسيدن، نوازش كردن و ديگر نشانه‌هاي عملي محبت همراه با كلمات مهرآميز براي كودكان مناسب‌تر هستند. ولي به اين نكته توجه داشته باشيد كه هميشه از جملات متنوعي براي اين كار استفاده كنيد، زيرا كودك بعد از مدتي از جملات تكراري خسته مي‌شود.
• بازخورد فوري نشان دهيد و رفتار كودك را براي موفقيت‌هاي كوچكتر ناديده نگيريد. براي تقويت اثرات تحسين مي‌توانيد جايزه‌اي را نيز با آن همراه كنيد.
• به كودك خود بگوييد كه از كدام كارش خوشحال شده‌ايد و او وعده هديه‌اي را بدهيد، ولي هديه دادن را براي زمان‌هاي خاص بگذاريد تا كودك هميشه منتظر آن نباشد.
• كودك را با فرزندان ديگر خود مقايسه نكنيد.
• همكاري را تقويت كنيد. فعاليت‌ها و بازي‌هايي را انتخاب كنيد كه در آن اعضاي خانواده بتوانند شركت كنند. مانند: جورچين و …
• والدین هر یک به تنهایی، روزانه پانزده تا بیست دقیقه از وقت خود را به کودک اختصاص دهند تا روابط والد-فرزند نزدیک¬تری ایجاد شود و زمینه برای تخلیه هیجانات نیز صورت گیرد. در این اوقات به کودک تان در انتخاب فعالیت یا تکلیف، حق انتخاب بدهید و کودک نقش اصلی را بر عهده گیرد.

4. دستورات موثر و مناسب بدهید.
كودكان دچار اختلال نقص توجه بيش فعالي، در كنترل حواس خود ناتوان هستند. بدين ترتيب وقتي مي‌خواهيد كودك رفتار خاصي داشته باشد و يا كار خاصي انجام دهد، بايد حواس خود را متمركز كند. براي آموزش اين مرحله از مداخله موارد زير پيشنهاد مي‌شود:
• محيط خانه را بازسازي كنيد. فعاليت‌ها و شلوغي‌ها و تماس‌هاي تلفني غيرضروري را كاهش دهيد و تلويزيون را خاموش كنيد.
• براي تقويت توجه كودك ابتدا از بازي «نگاهتو برنگردون» استفاده كنيد. بدين ترتيب كه شما و كودك‌تان به چشمان يكديگر خيره شويد، هركس زودتر خسته شود و نگاهش را برگرداند، بازنده است. پس از اينكه كودك خيره شدن را به خوبي ياد گرفت، به او بياموزيد حواسش را روي كسي كه در حال صحبت كردن است، متمركز كند يا به عبارتي «رادارش را روي او قفل كند».هنگام غذا خوردن به طور عمد ترتيبي بدهيد تا افراد مختلف صحبت كنند و ببينند آيا كودك اين بازي را درست انجام مي‌دهد يا نه. فراموش نكنيد كه در صورت انجام درست اين تمرين، كودك را تحسين كنيد.
• مطمئن شويد كودك‌تان وظايفش را متوجه شده و از او بخواهيد دستور را با صداي بلند تكرار كند.
• دستورهاي ملموس و كوتاه را از كودك بخواهيد و در يك زمان چند دستور ندهد. به عنوان مثال، خواسته‌هايي همانند «بچه خوبي باش» يا «اتاقت را جمع كن» بسيار مبهم است و مي‌توان از جملاتي مانند «فوراً اسباب‌بازي‌هايت را در جعبه بريز» استفاده كرد.
• براي انجام كارها از كودك خواهش نكنيد. گر شما در مورد مسأله‌اي از كودك خود خواهش كنيد، بايد انتظار جواب «نه» را داشته باشيد.

5. به کودکتان نحوه انجام درست فعالیت ها را آموزش دهید.
والدين هميشه مشتاق هستند كودك بتواند از خودش مراقبت كند، رفتارش را كنترل كند و رفتاري مسئولانه داشته باشد. براي اينكه به طور مؤثر والدين اين كودكان باشيد، بايد يك مدير مؤثر باشید؛ زيرا شما در حال اداره فردي هستيد كه سطح خود كنترلي‌اش پايين است. تعامل شما با كودك بايد ثابت و قابل پيش‌بيني باشد. براي آموزش اين مرحله از مداخله، موارد زير پيشنهاد مي‌شود:
• فعاليت‌هاي را انتخاب كنيد كه كودك قادر به انجام آنها باشد. اين موضوع به او احساس مسئوليت مي‌دهد و اعتماد به نفس او را تقويت مي‌كند.
• قوانين بايد به صورت شفاف و خلاصه شده باشد. كودك بايد به طور دقيق بداند شما چه انتظاري از او داريد.
• وظايف را به مراحل كوچك‌تر تقسيم كنید.
• به كودك خود بگوييد كه چه كاري را بايد انجام بدهد، نه اينكه چه كاري را نبايد انجام بدهد، زيرا بايد به اين كودكان شروع راه‌ را نشان دهيم، نه اينكه آنها را متوقف كنيم.
• به كودك علامتي نشان دهيد كه به او بفهماند زمان شروع كارش است؛ از كودك بخواهيد به شما بگويد در شروع، وسط و پايان چه كارهايي را انجام داده است.
• از كودك بخواهيد فعاليت‌هاي كوچكي را براي شما انجام بدهد. براي مثال، مداد يا كاغذي را براي شما بياورد. در طول اين زمان هر بار يك دستور به كودك بدهيد. در طول روز مي‌توانيد چندين بار اين كار را انجام دهيد. اين كار احساس مسئوليت بيشتري به كودك مي‌دهد و سبب تقويت اعتماد به نفس وي مي‌شود.
• يك ساختار زماني ثابت را براي غذا خوردن، انجام تكاليف، تلويزيون نگاه كردن، بيدار شدن و به رختخواب رفتن تنظيم كنيد، زيرا زمان‌هايي كه تنظيم نشده باشد، باعث تشديد اختلال در اين كودكان مي‌شود. يك ساعت بزرگ در اتاق كودك و چند ساعت در خانه داشته باشيد.
• براي انجام كارهايي كه به توجه و يادگيري نياز دارد، وقت استراحتي تعيين كنيد.
• به كودك اجازه دهيد انرژي‌هاي اضافي خود را با انجام بعضي از ورزش‌هاي فيزيكي تخليه كند.
• تكاليف مدرسه را به طور روزمره مرور كنيد و از آموزگار بخواهيد كارهاي كلاسي كودك را براي شما بفرستد. همچنین زمان مشخصي را براي انجام تكاليف انتخاب و براي انجام تكاليف روزمره جدولي تهيه كنيد. به عنوان مثال، شنبه‌ها، رياضي و فارسي.
• يك مكان آرام تعيين كنيد تا كودك تكاليف مدرسه را در آنجا انجام دهد و كتاب‌ها و دفترهاي مدرسه‌اش را هر شب پيش از خواب در آنجا قرار دهد و صبح، هنگام رفتن به مدرسه آنها را فراموش نكند؛ تكاليف را بازبيني كنيد. صحت و نظم و ترتيب آنها را بررسي كنيد و به كودك خود تذكر دهيد اگر تكاليفش را انجام دهد، به او پاداش مي‌دهيد. به عنوان مثال «وقتي تكاليفت را انجام دادي، مي‌توني كارتون تماشا كني»؛ كودك را در انجام تكاليفش راهنمايي كنيد. ولي خودتان تكاليف را انجام ندهيد.
• با ايفاي نقش، كودك‌تان را آموزش دهيد. اين موقعيت‌ها مي‌تواند شامل دعوت يك دوست به بازي، صحبت با تلفن، خوش‌آمدگويي به مهمان، گفتگو با كودكان و… باشد.
• تمرين، تمرين، تمرين،. در هر مهارتي تمرين نقش عمده‌اي را در رسيدن به موفقيت ايفا مي‌كند. بنابراين به كودك اجازه دهيد فرصت‌هاي خود را بيابد و با توجه به آن مهارت‌ها موفقيت كسب كند.
• کودک را مکلف کنید تا کارهای خانه را انجام دهد مانند چیدن سفره، مرتب کردن اتاق، کمک در آشپزی و… از این طریق اعتماد خود به توانایی او در مسئولیت پذیری را نشان دهید.

6. در زمان مناسب تشویق و تنبیه کنید.
پاداش و تشويق براي رفتار مطلوب، يك تقويت‌كننده محسوب مي‌شود. كودك نسبت به كاري كه انجام داده، احساس خوبي پيدا مي‌كند و در نتيجه آن كار را تكرار كند. برای این مورد نیز بهتر است موارد زیر رعایت شود.
• بررسي كنيد. به پاداش‌ها تنوع ببخشيد. براي كمك به تصميم‌گيري در مورد پاداش، خواسته‌هاي كودكتان را بررسي كنيد. مي‌توانيد از كودك خود پرسش‌هاي زير را بپرسيد: اگر بتواني سه آرزو بكني، آنها كدامند؟ اگر بنا باشد فقط يك چيز از بابا بخواهي، آن چيست؟.
• پاداش‌ها و امتيازها را تنها در جريان يا بلافاصله پس از بروز رفتار مطلوب ارائه كنيد.
• هنگامي كه پاداش يا امتيازات مي‌دهيد، از كلمات مثبت و تشويق‌كننده و نيز از ناز و نوازش استفاده كنيد.
• گاهي اوقات جلوتر به كودك بگوييد براي گرفتن پاداش و امتياز از او چه رفتار مطلوبي را انتظار داريد.
• از اقتصاد پولينه‌اي (ژتوني) استفاده كنيد. به عنوان مثال، برچسب‌هاي ستاره‌دار و يا اشياء رنگي را انتخاب كنيد و در مقابل انجام كار درست يك ژتون به كودك بدهيد و در مقابل انجام كار اشتباه، يك ژتون از او بگيريد و مثلاً، در ازاي جمع‌آوري پنج ژتون يك هديه به او بدهيد.
• از تصحيح بيش از حد استفاده كنيد. براساس اين روش، از كودك مي‌خواهيد رفتار ناشايست خود را اصلاح كند. مثلاً كودك شما روي ديوار نقاشي مي‌كشد. به او بگوييد «ديوار كثيف شده است و بايد آن را تميز كني تا دوباره قشنگ شود».
• از روش محروم كردن استفاده كنيد، البته در استفاده از این مورد محل محروميت را به دقت انتخاب، و از امنيت و سلامت آن اطمينان حاصل كنيد و مدت زمان محروميت را بر حسب سن كودك تعيين كنيد.
• از کودکتان بخواهید سه تا پنیج الگوی نقش یا قهرمان را نام ببرد. بعداً از او بپرسید که الگوها یا قهرمانان او برای غلبه بر مشکلات کنترل تکانه چه خواهند کرد. پاسخ¬های وی را بررسی و او را در برداشتن گام های مشابه در راستای تمرین افزایش خویشتنداری تشویق کنید.
• رویدادها یا عوامل استرس زایی را که در افزایش بیش فعالی، رفتارهای تکانشی و حواس پرتی کودک نقش دارند، مشخص کنید. کودک را در تدوین راهبردهای مقابله¬ای مثبت برای کنترل استرس، یه شیوه موثرتر یاری دهید.

7. به رژیم غذایی و مصرف داروها توجه کنید.
اختلال بيش‌فعالي نقص توجه با رژيم غذايي در ارتباط است. تغذيه نامناسب و حساسيت‌هاي غذايي ممكن است اين اختلال را افزايش دهد. در این مورد به یاد داشته باشید که:
• از پزشك در مورد رژيم غذايي مناسب كودك خود اطلاعات كسب كنيد.
• در وعده‌هاي غذايي نظم زماني ايجاد كنيد؛ اندازه‌گيري دقيق وزن و قد كودك را دنبال كنيد.
• از مواد غذايي پروتئيني از قبيل ميوه‌هاي خشك شده، تخمه گل‌آفتاب‌گردان، ميوه‌هاي مغزدار (پسته، گردو، فندق)، غذاهاي بدون نمك، ميوه و سبزيجات تازه استفاده كنيد؛ از قراردادن چيپس و نوشابه‌هاي گازدار در دسترس كودك خودداري كنيد و خوردن پيتزا را براي خانواده محدود كنيد.
• مطمئن شويد كودك غذا مي‌خورد، زيرا گرسنگي ايجاد تمركز در خانه و مدرسه را براي اين كودكان مشكل مي‌سازد.
• براي بسياري از كودكان مبتلا، دارو درماني جزء جدايي ناپذير برنامه درماني است. دارو درماني براي اين استفاده مي‌شود تا علائم اين اختلال را بهبود بخشد و كودك بتواند به طور موثري به فعاليت ادامه دهد، بنابراین مصرف دارو را پیگیری کنید.

8. به یک گروه حمایتی بپیوندید.
برخورد و اتخاذ شیوه های تربیتی با کودکان بیش فعال بسیار توان فرسا است. در این گروه های حمایتی شما با سایر مادران داراری فرزند بیش فعال آشنا خواهید شد که ضمن احساس همدردی کردن با آنان، میتوانید از تجارب موفق آنان نیز استفاده کنید.