تعریف اختلال نقص توجه بيش فعالی
محمد ترکمان
کارشناس ارشد روانشناسی بالینی
برای بسیاری از افراد که به تازگی نام بیش فعالی را شنیده¬اند یا والدینی که کودک آنها تشخیص بیش فعالی و نقص توجه خورده است، سوالات زیادی ممکن است به وجود آمده باشد. از جمله اینکه اصلاً بیش فعالی یعنی چه؟ چه مقدار از کودکان به این بیماری مبتلا میشوند؟ آیا این بیماری انواع مختلفی دارد؟ علائم این بیماری چیست؟ چگونه تشخیص داده میشود؟ و… که در این مقاله سعی در پاسخگویی به اینگونه سوالات خواهیم داشت.
اختلال بيش فعالي نقص توجه و كم تمركزي يكي از شايعترين اختلالات روانپزشكي در كودكان است که به اختصار ADHD نامیده میشود. این اختلال پدیده¬ای نیست که صرفاً در سال¬های اخیر ظهور کرده باشد، بلکه دارای یک تاریخچه نسبتاً طولانی مخصوص به خود است. در طول زمان، متخصصان این نشانگان را با نام¬های میل انفجاری، بازداری اراده و ناتوانی از مهار اخلاقی، آسیب دیدگی مغزی اندک، نارساکنش وری مغزی اندک، فزون جنبشی، واکنش فزون جنبشی دوره کودکی، اختلال نارسایی توجه و اختلال نارسایی توجه با فزون کنشی یا بدون آن خوانده¬اند.
در یک تعریف جامع، این اختلال عبارت است از «الگوی پایدار بیش فعالی و یا نقص توجه، به طوری که شدت آن بیش از حد طبیعی یک کودک در طی روند رشد باشد. برای تشخیص این اختلال لازم است که دست کم برخی از علائم تا قبل از سن 7 سالگی بروز نماید. علائم باید حداقل 6 ماه باقی بمانند و علائم این اختلال دست کم در دو محل از بین مدرسه، خانه و محیط کار و … مشاهده شود».

شیوع اختلال نقص توجه بيش فعالی
این اختلال حدود 10-8 درصد کودکان را مبتلا می کند. احتمال تشخیص این اختلال در پسران 3 برابر دختران است (در برخی منابع تا 9 برابر ذکر کرده اند) ولی علت این تفاوت هنوز مشخص نشده است. دخترها بيشتر بي‌توجهي نشان مي‌دهند كه ممكن است موجب عملكرد تحصيلي ضعيف شود، اما در رابطه با ديگران مشكلات كمتري نشان مي‌دهند. همچنین بيشتر از پسران دچار انزواي اجتماعي و علايم دروني شده (اضطراب، افسردگي) و كمتر از پسران داراي مشكلات رفتاري و سلوك (مثلاً پرخاشگري) هستند.
انواع اختلال نقص توجه بيش فعالی
این اختلال، در سه نوع مطرح است: نوع بیش فعالی، نوع نقص توجه تکانشگری و نوع مرکب. ممکن است کودک فقط یکی از مجموعه علائم بیش فعالی یا نقص توجه و یا رفتارهای تکانشی را داشته باشد. معمولاً کودکان بیش فعال بیشتر از کودکان کم توجه به نزد پزشک برده می شوند.
• نوع نقص توجه: ویژگی های این نوع عبارتند از: ناتوانی در توجه به جزئیات، بی دقتی در تکالیف مدرسه و سایر فعالیتها، مشکل در ادامه دادن توجه و حفظ دقت در طی فعالیتها، مشکل آشکار در گوش دادن، مشکل در پیروی از دستورات، بینظمی، اجتناب از کارهایی که به تلاش ذهنی وتفکرنیازدارد، گم کردن اسباب بازی ها کتابها و وسایل، واکنش بیش از حد به محرکها و فراموشی در فعالیتهای روزانه.
• نوع تکانشی: این مورد نیز نشانه¬ها و علائمی دارد که برخی از آنها عبارتند از: بی قراری و ناآرامی، مشکل در حفظ حالت نشسته، دویدن بیش از حد و بالا و پایین پریدن، ناتوانی از بازی کردن در سکوت،
• به نظر می رسد که همیشه در حرکت و آمده رفتن هستند، زیاد صحبت می کنند، قبل از اینکه سوال تمام شود پاسخ می دهند، منتظر ایستادن و در صف ایستادن برایشان سخت است، حرف دیگران را قطع می‌کنند و فضولانه وارد بحث دیگران می‌شوند.
• نوع مرکب: نوع سوم بیش فعالی که شایعتر نیز هست شامل ترکیبی از علائم نوع اول و دوم است. این کودکان در توجه ‌کردن، بیش‌فعال بودن و کنترل تکانش‌های خود دچار مشکل هستند. البته گاهی تمام کودکان بی‌توجه هستند و یا اینکه بیش از حد فعالیت می‌کنند و حرکات تکانشی دارند اما در اینگونه کودکان، بیش از حد است.
نوع دیگر،اختلال نقص توجه بیش فعالی اکتسابی ثانویه است که در آن کودک نشانه ها را بعداز 6 سالگی در اثر ضربه یا بیماری دستگاه عصبی مرکزی نشان میدهد.نکته مهم آنکه، علائم بیان شده در بالا نباید در اثر فشار روانی و استرس ایجاد شده باشد. کودکانی که طلاق، جدایی، بیماری، تغییر مدرسه یا تغییر ناگهانی در زندگی را تجربه می کنند ممکن است بی توجه یا فراموشکار شوند. برای تشخیص اختلال باید این عوامل در نظر گرفته شود. همچنین زمان شروع علائم درست بعد از این وقایع در تشخیص درست کمک کننده است.
علائم اختلال نقص توجه بيش فعالی
معمولاً اختلال از سه سالگی به بعد تشخیص داده می شود اما بیشتر کودکان در سنین مدرسه و با تشخیص معلم به مراکز درمانی ارجاع داده میشوند. تشخیص، به یک ارزیابی کامل نیاز دارد. اگر تشخیص قطعی نشده باشد تشخیص‌های دیگر مانند سندرم تورت، ناتوانی در یادگیری یا افسردگی مطرح می شود. سابقه‌ی پزشکی کودک و خانواده بسیار مهم است زیرا تحقیقات نشان داده است بیش فعالی زمینه‌ی ژنتیکی داشته و اغلب سابقه‌ی خانوادگی ابتلا دیده میشود. معاینه‌ی فیزیکی باید انجام شود و شنوایی، بینایی و سایر تواناییها بررسی شوند. برخی از بیماریها‌ی دیگر مانند استرس، افسردگی و اضطراب می‌توانند مانند بیش فعالی تظاهر کنند. ممکن است از والدین سوالاتی در مورد این بیماریها و نیز در مورد سیر رشد و تکامل کودک، رفتار کودک در خانه، در مدرسه و دربین دوستان،پرسیده شود. از سایر افرادی که کودک شما را مرتب می‌بینند، نیز باید در این موارد سوال شود. ارزیابی سیر آموزش کودک نیز باید انجام شود. ممکن است کودک به متخصص اعصاب، روانپزشک و یا روانشناس ارجاع داده شود. در نهایت علائم و اطلاعات جمع آوری شده و تشخیص داده می‌شود و درمان آغاز می‌گردد.