برخوردهای خانواده با فرد مطلقه
محمد ترکمان
کارشناس ارشد روانشناسی بالینی

وقتی یکی از اعضاء خانواده با فرایند طلاق رو به رو میشود، در واقع کل اعضای خانواده تحت تاثیر فرایند طلاق و پس از آن قرار می¬گیرند. در این مواقع میتوان گفت که خانواده با یک بحران رو به رو شده است. بحران در خانواده عبارت است از موقعیتی غیرقابل تصور و غیرقابل پیش¬بینی که در زندگی خانواده اتفاق می¬افتد. طلاق یکی از اعضاء نیز به نوعی بحران است زیرا از استرس¬زا می¬باشد. خانواده¬ها نیز بسته به بافت فرهنگی و اجتماعی خود، شیوه¬های مطلوب و نامطلوبی برای برخورد با فرد مطلقه دارند که در این مقاله به مرور آنها پرداخته¬ایم.

برخوردهای نامناسب
بسیاری مشاهده میشود که برخی از خانواده¬ها بصورت عمدی و غیرعمدی، دست به کارها و برخوردهای می¬زنند که نه تنها به فرد مطلقه کمک نمی¬کند، حتی باعث تشدید مشکل و ایجاد رنجش بیشتر میشود. برخوردهای مانند:
• انکار یا تحریف مشکل (مثلاً طلاق را نپذیرید یا دائماً به فرد بگوید که بالاخره باید زمانی برگردی! این نوع برخورد باعث تشدید فشار بر فرد میشود).
• مقصر جلوه دادن فرد (مثلاً در فرایند طلاق، علت و عامل اصلی طلاق را او بدانیم، در حالی که عموماً در طلاق هر دو نفر سهم دارند).
• قربانی جلوه دادن (مثلاً دائماً به فرد تلقین کنیم که او هیچ نقشی در طلاق ندارد و خیلی مظلوم است که باعث احساس ترحم در فرد میشود).
• سرزنش و تحقیر طرف مقابل (مثلاً به او بگویم که فردی ضعیفی بوده و باید می¬جنگید! که باعث کاهش اعتماد به نفس فرد میشود).
• خشم و پرخاشگری (مثلاً چون فرد را عامل بدبختی و مشکل خانواده میدانیم، دائماً به وی تندی کنیم یا حتی وی را مورد توهین قرار دهیم. این نوع برخورد بسیار مخرب است).
• عجله و تندی (مثلاً به فرد مهلت ضرب الاجعلی برای تصمیم¬گیری نهایی بدهیم که نهایتاً منجر به تصمیم گیری غلط فرد میشود)
• طعنه و کنایه و غیر مستقیم صحبت کردن (مثلاً خواسته¬ها و حرف¬های خود را به شخص دیگری بگویم تا فرد مطلقه متوجه منظور ما شود، در حالی که این کار باعث رنجش فرد میشود).
• دخالت بیش از حد (مثلاً بگویم که تو تصمیم طلاق گرفتی پس از این به بعد باید بنشینی و ما بقیه کارها را انجام دهیم. این برخورد باعث میشود فرد احساس عدم استقلال کند)
• عدم حمایت (مثلاً به فرد بگویم که چون تصمیم به طلاق گرفتی همه کارها را باید خودت انجام بدهی؛ این مسئله باعث احساس تنهایی بیشتر فرد مطلقه میشود).
• بی اعتمادی (مثلاً با بیان این جمله که دیگران از این به بعد مزاحم تو میشوند پس باید در خانه بمانی و حق بیرون رفتن تنها را نداری! این بی اعتمادی برای شخصی که تا چند وقت پیش زندگی مستقلی داشت، خیلی سخت است).
• ترغیب به ازدواج مجدد (مثلاً بگویم که زنت قدر تو را ندانست باید هر چه سریع تر ازدواج کنی تا به همه بفهمانی که بهتر از این میتوانی زندگی کنی! این در حالی است که افراد مطلقه به سرعت امادگی پذیرش زندگی دیگری را ندارند)
برخورد مناسب
1. شرایط را بصورت واقع بینانه بپذیرید.
در ابتدای کار اگر می¬خواهید برخوردی کارآمد با مسئله طلاق داشته باشید، باید به سرعت بپذیرید که ناگزیر به مبارزه با یک موقعیت و در واقع یک بحران هستید. گرچه ممکن است در ابتدا دچار شوک و ناراحتی شدید شوید اما بهتر است شروع به تجدید انرژی و بهره برداری از منابع لازم جهت اقدامات عملی شوید. عدم پذیرش و انکار شما با فرایندِ طلاقِ عضو دیگر خانواده، باعث تشدید فشار بیشتر بر همه اعضای خانواده میشود.
2. بدانید این مشکل کل خانواده است.
از همین ابتدا بگویم که منظور این نیست که در امور شخصی فرد مطلقه دخالت کنید. منظور این است که برای مقابله کارآمد بهتر است بجای مقصر جلوه دادن و احساس گناه و سرزنش در فرد مطلقه و بیان جملاتی که فرد فکر کند تنها عامل بحران خانواده است، مشکل (طلاق) را به عنوان مشکل کل خانواده ببینید و با تقسیم مسئولیت و ابراز همدردی، حس فشار ناشی از عامل بودن بحران خانوادگی را در فرد کاهش دهید. تلاش خانواده باید در جهت زدودن تمام عوامل استرس زا بکار گرفته شود. برای این کار مثلاً میتوانید بگوید “فکر نکن باعث بدبختی خانواده شدی، این مسئله¬ای است که پیش آمده و همه ما برای حل آن بسیج میشویم، تو جزء¬ای از این خانواده هستی و مشکل تو، به همه ما مربوط میشود پس اگر کمکی خواستی، بیان کن”.
3. بر فرایند حل مساله تاکید کنید.
جهت برخورد صحیح و کارآمد با فرایند طلاق، سعی کنید به جای برخوردهای هیجانی و به دور از زیاده روی در احساسی شدن، به دنبال راهکارهای حل مشکل باشید. بدانید فرایند طلاق و پس از آن، بسیار طولانی و سخت است و در هر مرحله آن، نیاز به تدبر و اندیشه می باشد. پس رویکردی مساله مدار داشته باشید.
4. صبر و بردباری داشته باشید.
در زمان بحران و ایجاد مشکل برای یک از اعضای خانواده مانند طلاق، بیشتر از هر زمان دیگری نیازمند آرام بودن، صبور بودن و شکیبا بودن هستید. بدانید در سایه شکیبایی و صبر میتوانید بهتر بیندیشید که این هم¬اندیشی لازمه تعاون و همراهی با فرد مطلقه است.
5. مهربان و حامی باشید.
بدانید فرد مطلقه صرفنظر از هرگونه واکنش شما، دوران سختی را طی میکند و با احساسات منفی مانند تردید، تقصیر، گناه، اضطراب و غمگینی روبه رو است. در این مواقع بهتر است قطع نظر از اینکه موقعیت سهل یا دشوار است، تعهدات خود را نسبت به وی به روشنی بیان کنید و در ابراز محبت کلامی و غیرکلامی و حتی ستایش و تمجید یکدیگر بسیار سخاوتمند باشید.
6. مراقب بیان خود باشید.
به جای دوری کردن از فرد مطلقه و اجتناب از برقراری رابطه با وی به بهانه تنها گذاشتن وی یا عدم دخالت، سعی کنید نسبت به وی روشن و واضح صحبت کنید، ارتباط با وی را در حد طبیعی حفظ کنید و ضمن حفظ حرمت یکدیگر بدانید چه چیز را در چه زمانی ادا کنید و از صحبت کردن زیاد، درباره موضوعاتی که مربوط به فرد مطلقه است و یا از بیان آن ناراحت میشود، اجتناب کنید.
7. از منابع لازم استفاده کنید.
فرایند طلاق و مسائل پس از آن نیازمند منابعی جهت مقابله کارآمد است در این فرایند فرد مطلقه را با استفاده از منابع درون خانوادگی (مانند منابع مادی و ارتباطی) و همچنین منابع خارحی (مانند مشاوره های تخصصی) کمک نمائید.
8. استقلال فرد را به رسمیت بشناسید.
به یاد داشته باشید که فرد مورد نظر قبل از طلاق در زندگی زناشویی خود حریم خصوصی داشته و به گونه¬ای احساس استقلال میکرده است و اگر شما به هر نحوه¬ای (از پرسیدن سوالات خصوصی تا محدود کردن بیش از حد رفت و آمد) باعث خدشه دار کردن احساس استقلال در فرد شوید، در واقع به وی ضربه می زنید. یکی از مشکلات اکثر افراد مطلقه نیز همین مسئله است یعنی از دست دادن استقلال فردی.
9. خواسته¬های خود را صریح و واقع بینانه بیان کنید.
طبیعتاً با ورود مجدد فرد مطلقه به خانواده، بخشی از کارکردها و فرایندهای کل خانواده نیز دستخوش تغییر میشود و شاید شما به خاطر مسائل فردی، خانوادگی، اجتماعی، فرهنگی و شرعی، خواسته¬های از فرد مطلقه داشته باشید. نحوه بیان شما که بهتر است بصورت فردی، شفاف و روشن باشد در میزان پیگیری فرد مطلقه اثر دارد. اما از آن مهمتر، نوع خواسته شما می باشد یعنی این خواسته نباید غیرمنطقی و به دور از در نظر گرفتن خصوصیات طرف مقابل باشد زیرا با مقاومت و گاه تندی مواجه خواهید شد. بهتر است در بیان خواسته ها به یک توافق برسید.
10. بر روابط وی با فرزندش احترام بگذارید.
گاه مشاهده میشود که برای کمک به فرد مطلقه به او پیشنهاد میشود تا با فرزندش که نتیجه ازدواج قبلی بوده، هیچ ارتباطی نداشته باشد تا کمتر به مشکل برخورد کند. این درحالی است که حس پدری/مادری از همسری کاملاً متفاوت است و اگرچه فرد با همسرش رابطه خوبی نداشته و نمی¬خواهد با او ارتباط داشته باشد اما همچنان به فرزند خود علاقمند است. همچنین در طرف دیگر، این فرزند است که حق دارد از وجود هر دو نفر یعنی پدر و مادر بهره ببرد. پس با در نظر گرفتن شرایط، زمینه¬های برقراری ارتباط با فرزند را برای فرد مطلقه فراهم کنید.
11. برای ازدواج مجدد فرصت بدهید.
عموماً در فرهنگ خانواده¬های ایرانی بخصوص برای مرد مطلقه، سعی می¬کنند تا هر چه سریع¬تر، او را به ازدواج مجدد ترغیب کنند این در حالی است که فرد مطلقه برای رویارو شدن با گذشته بد خود و فاصله گرفتن از آنها، نیازمند یک فرصت است (حداقل برای چند ماه) و پس از آن توان فکر کردن برای ازدواج مجدد را دارد. پس این فرصت را محترم بشمارید. حتی پس از آن نیز اگر فرد به هر دلیل آمادگی نداشت، بهتر است با بیانی همدلانه، حمایت¬های لازم را از او انجام دهید.