بازی کودکان راهکارها و توصیه¬های برای والدین
(والدین در زمینه بازی کودکان چه نقشی دارند؟ چه کارهای میتوان انجام داد که نقش بازی در رشد کودکان، اثربخش¬تر شود؟)

سمانه صنایعی- کارشناس ارشد روانشناسی (بازی درمانگر)

بازی نوعی آماده¬سازی برای نقش¬پذیری کودک در بزرگسالی بوده و کودک از طریق بازی با اشیا، تجربه کسب می¬کند. در گذشته که خانواده حالت گسترده داشت، کودکان امکانات بیشتری برای به دست آوردن ادراکات جدید داشتند. محل کسب و کار پدر معمولاً در مجاورت منزل بود و رابطه کودک با طبیعت پابرجا می¬ماند. اما امروزه اکثر کودکان در آپارتمان¬ها زندگی می¬کنند. بنابراین محتاج دریافت محرک¬هایی مثل بازی¬های فکری از جانب والدین خود می¬باشند. والدین لازم است کودکان خود را هدایت و راهنمایی کنند. با این توصیف نقش والدین به عنوان همبازی و مربی در زندگی کودک، بسیار حایز اهمیت است. با خواندن این نوشته و عمل به توصیه¬های آن، شما به عنوان والدین کودک خود، میتوانید در اثربخش بودن نقش بازی در رشد کودکتان، تاثیر بسزایی داشته باشید.

کودک خود را هنگام بازی آزاد بگذارید
بازی نقش بسزایی در رشد و سلامت عاطفی کودکان دارد و بنابراین والدین نباید در بازی کودکان تا حدی دخالت کنند که نقش اصلی را برعهده گرفته و آنها را از بازی کردن منع نمایند، بلکه باید بازی آنها را به سوی اعمال خلاق هدایت کرد. در این زمینه عده‌ای از والدین مانع وارسی کردن اسباب‌بازی‌ها توسط کودکان می‌شوند که عمل فوق هیچگاه موجب رشد خلاقیت و استعداد کودک نخواهد شد. همچنین خط مشی بازی کودک را باید با ظرافت تعیین و هدایت کرد؛ پژوهشگران به والدین توصیه می¬کنند بدون آنکه مستقیماً کودک را به نقاشی کردن و یا بازی خاص سوق دهند، بازی با اسباب بازی یا وسیله¬ای خاص را خود شروع کنند. مثلاً برای جلب نظر او با مدادرنگی شروع به نقاشی کنید، به این ترتیب کودک بدون توضیح، کار شما را تکرار خواهد کرد و با تکرار به شیوه¬ای صحیح او را به سمتی که خواسته¬اید هدایت کرده¬اید.
در هر سنی بازی مناسب کودک را مدنظر داشته باشید
کودک از دو ماهگی و هنگام شیر خوردن بازی می¬کند. به این ترتیب که سر خود را از سینه مادر جدا ساخته و تبسمی به مادر می¬نماید و دوباره شیر می¬خورد. کودک در سن 2 ماهگی به اطراف خود توجه نشان می¬دهد. در این زمان مادر می¬تواند او را به همراه خود به آشپزخانه برده و طوری او را بغل کند تا کودک بتواند اطراف خود را تماشا نماید. کودک در سه ماهگی از دست¬های خود استفاده می¬کند. می¬تواند جغجغه را در دست گیرد و در چهار ماهگی آن را تکان داده و لذت ببرد. در پنج ماهگی قادر است اشیاء را بردارد. بنابراین باید از اشیاء رنگین استفاده نمود و به تخت یا کالسکه¬اش آویزان کرد. بعد از یک سالگی کودک علاقه مند است اشیایی را داخل ظرفی بریزد و سپس آنها را بیرون آورد. یکی از مفیدترین بازی¬ها، خانه سازی است. در سال دوم کودک به کتاب علاقه مند می¬شود. در این موقع مادر می¬تواند برای او کتاب بخواند و عکس¬های آن را به کودک خود نشان دهد. عکس¬های رنگی برای کودک جالب توجه¬تر می باشند. در این سن از اسباب بازی¬هایی که بتواند هُل بدهد یا عقب بکشد لذت می¬برد. در سال سوم و چهارم علاقه مند می¬شود تا به والدین خود کمک نماید مانند چیدن میز و … اما برای دختربچه ها، بچه داری جالب توجه و دلپذیر می¬باشد. آنان لباس¬های عروسک خود را در می¬آورند و دوباره به او می-پوشانند. به این ترتیب کودک بسته به سن خود، به بازی¬های خاصی گرایش پیدا می¬کنند که والدین باید این را مدنظر داشته باشند.
در تهیه اسباب بازی دقت کنید
برای تهیه اسباب بازی باید اندکی دقت و حوصله به خرج داد. اسباب بازی باید از نظر جنس، سن، شخصیت، حجم و فرم با سن و استعداد کودک متناسب باشد. چنانچه این احتمال وجود دارد یک اسباب بازی مورد علاقه کودک ما باشد حال آنکه همان اسباب بازی را کودک دیگری دوست نداشته باشد یا اینکه کودکی نقاشی کردن را دوست داشته باشد اما کودک دیگر اصلاً به نقاشی اهمیتی ندهد. اسباب بازی نباید از قطعات کوچک و جدا شدنی تشکیل شده باشد چرا که ممکن است کودک آن را به دهان برده و ببلعد. توجه به این مورد بخصوص در سنین پایین بسیار مهم است. همچنین اسباب بازی نباید لبه¬های تیز و برنده داشته باشد. رنگ آن ثابت و قابل شستشو باشد. این مهم است که از اسباب بازی¬هایی که حالت کمک آموزشی برای بچه¬ها دارند استفاده نماییم تا از طریق غیر مستقیم به بچه¬ها مفاهیمی از قبیل ریاضی و علوم و… آموخته شود اما در عین حال نباید آنان را از اسباب بازی¬های مورد علاقه دوران کودکی دور ساخت. چنانچه کودک از یک نوع اسباب بازی زود خسته شد و به آن توجهی نشان نداد برای مدتی آن را پنهان ساخته و بعد از چند هفته دوباره به او بدهید تا برایش جالب توجه باشد.
به رفتارها و احساسات کودک هنگام بازی دقت کنید
والدین باید به نمادها و نشانه¬های که کودکان در بازی به کار می‌برند، توجه نمایند و در صورت مشاهده مشکلی از بازی به عنوان یک تکنیک جهت رفع مشکل استفاده نمایند. بدین منظور آنها می‌توانند وارد بازی کودک شده و همانند یک درمانگر عمل نمایند. در واقع با دقت در تفکرات خلاق و پویایی کودکان در حال بازی می¬توانیم با چگونگی شخصیت آنها بیشتر آشنا شویم. برای مثال گاهی دیده شده که بعضی از کودکان کمرو و کناره‌گیر هستند و نمی‌توانند خود را وارد گروه‌های بازی نمایند، در چنین مواردی بزرگترها می‌توانند برای چنین کودکی شرایطی را فراهم نمایند تا خود را وارد گروه کرده و از بازی‌های گروهی لذت ببرد. از این طریق کودکان را وارد بازی درمانی گروهی کرده و کودکان نیز می‌توانند با همسالان خود تعامل برقرار نموده و به سازگاری اجتماعی برسند.
از خراب شدن اسباب بازی کودکان خودنگران نشوید
این یک موضوع اجتناب ناپذیر برای کودکان محسوب می¬شود. فقط به خاطر داشته باشید که اسباب بازی خراب آنها وسیله خوبی برای ساخت کاردستی ها و وسایل جدید توسط خود کودکان است. اسباب بازی¬های خراب را به طور کامل تفکیک کرده و تمام قطعات آن را از هم جدا کنید و کودکان را تشویق کنید تا با استفاده از آن قطعات وسایل کاملاً متفاوت از شکل قبلی اسباب بازی درست کنند.
برای بازی کردن با فرزند خود وقت بگذارید
پدران و مادران در هر موقعیت و مقام اجتماعی که هستند باید وقتی را برای بازی با فرزندان خویش اختصاص دهند و خیال نکنند که درصورت بازی کردن با فرزندانشان اقتدار یا متانت آنان خدشه‌دار می‌شود. شرکت مناسب والدین در بازی¬های کودکان موجب مستحکم¬تر شدن رابطه والد و فرزندی می¬شود و در عین حال موقعیت مناسبی پیش می¬آید که والدین به تربیت کودک بپردازند و نکات تربیتی را در خلال بازی به او آموزش دهند. همبازی شدن با کودک به جای راهنمایی او هنگام بازی بر طول مدت بازی او می¬افزاید و کودک از بازی لذت بیشتری می¬برد. در این مورد به والدین توصیه می¬شود روزانه دو نوبت (هرنوبت نیم ساعت) را به بازی با کودکان خود اختصاص دهند و در جریان بازی ریاست کودک خود بر این جریان را بپذیرند.
برای تنها بازی کردن فرزندتان، برنامه داشته باشید
این یک واقعیت است که بسیاری از والدین نمی¬توانند وقت زیادی را برای بازی کردن کودکان خود بگذارند. در این مواقع مجبور می¬شوند که کوک خود را تشویق به تنها بازی کردن بکنند. والدین دیگر نیز تا حدودی باید کودکشان را به تنهایی بازی کردن تشویق کنند، زیرا این نوع بازی نیز تا حدودی باعث رشد استقلال و برخی قابلیت¬های شناختی میشود. اما براي افزايش ظرفيت كودكتان در تنها بازي كردن، چهار كلمه را به خاطر بسپاريد: علاقه، ایجاد عادت، ساماندهی و جهت دهی. اول سعي كنيد كودكتان را به فعاليتي مشغول كنيد كه به آن واقعاً علاقه دارد. همچنین برای ایجاد عادت، طي روزها و هفته¬ها بتدريج و آرام آرام سعي كنيد فاصله فيزيكي و ذهني خود را از او بيشتر كنيد و بيشتر پي كار خودتان باشيد، اما هرگز كودكتان را بدون مراقبت رها نكنيد. نكته ديگري كه در اين مورد برشمرديم، سازماندهي فعاليت كودك بود. پر كردن اطراف كودك از اسباب بازي¬هاي جورواجوري كه دوست شان دارد منجر به دستپاچگي و گيج شدن او مي¬شود. به جاي اين كار، هر بار تنها يك اسباب بازي در اختيار او بگذاريد و به نوبت اسباب بازي¬ها را عوض كنيد. همچنین مراقب سلامت و امنیت کودک و اسباب بازی باشید. يك كودك يك ساله نياز به جهت دهي دارد، از اين رو وقتي احساس مي¬كنيد كودكتان آرام آرام علاقه¬اش را به بازي با يك اسباب بازي از دست مي¬دهد، با پرسيدن يك سؤال دوباره او را تحريك كنيد. كليد تقويت توانايي تنها بازي كردن در بچه¬ها اين است كه با افزايش تدريجي زمان تنها بازي كردن، او را به اين كار عادت دهيد. البته ممكن است اولين تلاش هاي شما براي وادار كردن كودك به تنها بازي كردن بيش از چند دقيقه نتيجه ندهد و كودك پس از دقايقي كوتاه داد و فرياد راه بيندازد و شما را بطلبد، در اين هنگام سعي كنيد سريع به او پاسخ ندهيد، به او فرصتي بدهيد تا خودش با مسأله كنار بيايد.
به یاد داشته باشید در هر جایی میتوان با کودک بازی کرد
به طور ایده آل، بازی با كودك زمانی است كه پدر و مادر وقت خود را كاملاً به او اختصاص می¬دهند. ولی برای آن دسته از والدین كه واقعاً گرفتارند نیز راه¬حل هایی وجود دارد. در زندگی شهری امروز، بسیاری از زمان¬های مفید ما در ترافیك، صف، سالن¬های انتظار و… به هدر می¬رود. یكی از برنامه¬های جالب در زمان¬های كشته شده مثل ترافیك¬های سنگین یا حتی ترددهای طولانی بدون ترافیك، برای والدین می¬تواند بازی با كودكانشان در اتومبیل باشد. بازی در اتومبیل به كودك كمك می¬كند از كلافه شدن و مزاحمت¬های بی¬مورد در این زمان به دور بماند و در درجه بعد به شما به عنوان والد این امكان را می¬دهد تا در ضمن درگیری¬ها و مشغولیت¬های روزمره، در ایجاد رابطه¬ای عاطفی با كودك خود موفق شوید. یك نمونه از این نوع بازی¬ها را كه در داخل اتومبیل و در فضاهای شهری قابل اجراست دنبال می¬كنیم. این بازی بدینگونه است که یكی از بازیكنان به چیزی كه در خیابان قرار دارد، فكر می¬كند. دیگری سعی می¬كند حدس بزند كه آن چه چیزی است و با پرسیدن سؤال، با جواب¬های بله و خیر راهنمایی می¬شود. اگر بازیكنی موفق به حدس زدن شد، موضوع بعدی را او در نظر می¬گیرد. به این ترتیب، اتومبیل را به اتاق بازی دلچسبی برای كودك خود تبدیل می¬كنید. البته خود شما نیز می توانید در طرح بازی¬های دیگر، خلاقیت داشته باشید.

بازی در فضای آزاد را فراموش نکنید
در دنیای تک فرزند و زندگی آپارتمانی امروز، حضور در محیط¬هایی مانند پارک، شهربازی و زمین بازی کودکان به یک ضرورت تبدیل شده است. در این گونه مکان ها، بگذارید کودکتان، خود دوستانی پیدا کرده و با آنها بازی کند و به طور جدی از وارد شدن به دنیای آنها بپرهیزید. با این کار کودک خود را به فردی اجتماعی و مستقل تبدیل کنید.
و چند نکته کوچک اما مهم دیگر
از فرزندمان بخواهیم که اجازه دهد تا همبازی¬هایش از اسباب بازی های او استفاده کنند، زیرا این کار موجب تقویت حس نوع دوستی و تسهیل در ارتباط با دیگران می¬شود.
اگر کودکان در هنگام بازی با هم اختلاف پیدا کردند اجازه بدهیم خودشان مشکل را حل کنند. در صورتی که اختلاف تشدید شود فقط آنها را از هم جدا کنیم و هرگز از یکی از طرفین، جانبداری نکنیم.
برای تقویت حس همکاری و مسؤولیت پذیری فرزندمان با او توافق کنیم که پس از بازی، اسباب بازی¬های خود را جمع کرده و سرجایش بگذارد وگرنه دفعه بعد اجازه استفاده از آنها را نخواهد داشت.
برای انتخاب همبازی¬های خوب، فرزندمان را غیرمستقیم راهنمایی کنیم، زیرا رفتارهای یک همبازی خود تأثیر بسیار مثبتی در آینده او خواهد داشت.
این مهم نیست که کودک اسباب‌بازی‌های گران قیمت و بسیار شیکی داشته باشد، بلکه آنچه که اهمیت دارد این است که فرصت بازی با آنها را داشته باشد.
کودکان همواره نیازمند بازی هستند، پس اسباب بازی¬های مناسب هر مکان را همراه خود داشته باشیم.
مراقب باشیم که محیط بازی موجب آسیب جسمی، فکری و یا روانی نشود.
نوع و مدت زمان بازی فرزندمان را طوری کنترل کنیم که از فشارهای هیجانی و روانی بیش از حد دور باشد (به ویژه بازی-های رایانه ای).
و همواره به یاد داشته باشید که باید به بازی کودکان اهمیت دهیم، زیرا زندگی آنها در بازی، شکل واقعی به خود می¬گیرد.