آسیبها و پیامدهای منفی شبکه های ماهواره ای
فاطمه طالبی
کارشناس ارشد روانشناسی

ابتدا چنین به نظر می¬آمد که پیشرفت رسانه¬های ماهواره¬ای، پدیده¬ای کاملاً مطلوب و عاری از خطا است و برای تحقق دهکده جهانی، لازم و ضروری است. اما گرچه ماهواره و تکنولوژی¬های جدید ارتباطی، سهم بسزایی در پیشرفت علم و رفاه انسانی دارند، ولی در تجربه کوتاه و چندین ساله معلوم شده که دارای برخی آسیب¬ها و پیامدهای منفی نیز هست. با شناخت به موقع این آسیب¬ها، میتوان زمینه را برای بهره¬برداری هرچه بهتر از این تکنولوژی، آماده ساخت. بنابراین در این مقاله بر آن شدیم تا شما را با برخی از آسیب¬ها و پیامدهای منفی ماهواره، برای کودکان، جوانان و بزرگسالان، آشنا کنیم.
ترویج خشونت
یکی از مهمترین و آشکارترین پیامدهای منفی فیلم¬ها و برنامه¬های شبکه¬های ماهواره¬ای، افزایش خشونت در جامعه است. تحقیقات مختلف روانشناسی با محوریت نظریه یادگیری مشاهده¬ای آلبرت بندورا نشان داده¬اند، که مشاهده صحنه¬های خشونت¬آمیز، گرایش به پرخاشگری را در بینندگان آن بالا میبرد و این در حالی است که حجم قابل مشاهده برنامه¬های ماهواره¬ای به فیلم¬های سینمایی و سریال¬های اختصاص دارد که در آن صحنه¬های خشونت¬آمیز به طور مکرر تکرار میشود. سهل و آسان نشان دادن کشتار و قتل و هرگونه جنایت با سلاح سرد و گرم، ترس بیننده را فرو میریزد؛ در واقع هنگامی که بببنده ساعت¬های متوالی، چنین برنامه¬های را میبیند، گویا در کلاس آموزشی ترویج خشونت قرار گرفته است. این تاثیر پذیری بر روی کودکان و نوجوانان بیشتر و قابل تامل¬تر است.
بلوغ زودرس و دسترسی سریع به اطلاعات جنسی
اکثر سریال¬ها و برنامه¬های ماهواره¬ای به راحتی و بدون هیچ سانسوری، مسائل جنسی را مطرح و نمایش میدهند. این شیوه ارائه اطلاعات حتی در آگهی¬های بازرگانی ماهواره¬ای نیز به وفور دیده میشود. متاسفانه بارها مشاهده شده که فرزندان کوچک خانواده نیز بدون هیچ محدودیتی و در کنار والدین خود به تماشای این صحنه¬ها پرداخته و این در حالی است که هیچگونه ظرفیتی برای پذیرش اینگونه اطلاعات ندارند، در نتیجه تحت تاثیر آن قرار می¬گیرند. بلوغ زودرس یکی از نتایج منفی این مسئله است. الگوگیری و تکرار اعمال مشاهده شده با فرزندان کوچکتر نیز، بارها به علت همین مسئله گزارش شده است.
باورهای غلط در مورد مسائل عاطفی و جنسی
تبلیغات غلط و غلوشده در شبکه¬های ماهواره¬ای که دائماً بر توانایی¬های جنسی افراد مجرد و متاهل تاکید می¬کنند، میتواند زمینه¬ساز شکل¬گیری باورهای غلط و کسب اطلاعات نادرست در زمینه مسائل جنسی افراد شود. این برنامه¬ها و تبلیغات که هدفی جزء فروش محصولات خود ندارند، باعث شده بسیاری در مورد چگونگی و توانمندی¬های جنسی خود شک کنند و در پی درمان¬های نادرست بروند. از سویی اطلاعاتی که برنامه¬های ماهواره¬ای در مورد چگونگی روابط عاطفی در سریال¬ها و فیلم-های خود نشان میدهند، باعث شکل¬گیری سبک¬های نادرست ارتباطی بین جوانان میشود.
فراهم سازی گسست و درگیری بین نسلی
تاثیر برنامه¬های ماهواره¬ای بر روی فرزندان خانواده¬ها یا همین نوجوانان و جوانان بیشتر است، بطوری که این گروه زمان بیشتری را صرف تماشای برنامه¬ها ماهواره¬ای می¬کنند. این برنامه¬ها ارزش¬ها، باورها، تصورات، انتظارات و جهت¬گیری¬های ارزشی متفاوتی را تبلیغ و عرضه می¬کنند که باعث میشود به مرور زمان فاصله روانی بین والدین و فرزندان بیشتر و بیشتر شده و به انقطاع یا گسست نسلی بینجامد. البته در پرونده شماره 68 سپیده دانایی گفته شد که بروز شکاف بین نسلی در بستر رشد، پیشرفت و تجارب متفاوت، اجتناب¬ناپذیر است و حتی زمینه ترقی و تعالی را فراهم میکند اما گسست و درگیری بین نسلی شدیدتر بوده و میتوان آن را تا حدودی منفی ارزیابی کرد؛ زیرا در این وضعیت غالباً نوجوانان و جوانان میکوشند تا آخرین پیوندهای وابستگی خود را از والدین یا نسل بالغ بگسلند و اغلب در این راه به گردن¬کشی و طغیان¬گری می¬پردازند. خلاصه آنکه در یک گسست نسلی به جای تعامل بر سر ارزش¬ها جنگی تمام عیار شکل می¬گیرد. اختلافات و درگیری¬های شدید بین فرزندان و والدین، ترک منزل بدون اطلاع، حرمت شکنی¬ها و… نتیجه این فرایند است.
ایجاد زمینه¬های اختلاف و تنش بین زوجین
تماشای صرف و غیرنقادانه برنامه¬های متنوع ماهواره¬ای، و مقایسه منفی خود با شخصیت¬ها و داستان¬های این برنامه¬ها، میتواند خوراک لازم، برای ایجاد یک درگیری حسابی بین زن و شوهر را فراهم کند. در واقع باید بپذیریم که برنامه¬های ماهواره¬ای در فضا و جامعه دیگر ساخته شده و منطبق با هنجارها و ارزش¬های آن جامعه می¬باشد که به طبع، برخی از این هنجارها و ارزش-ها، با جامعه ما تداخل و حتی متضاد است؛ حال اگر بخواهیم زندگی خود و همسرمان را با توجه به مشاهدات برنامه¬های ماهواره¬ای مقایسه، تفسیر و ارزیابی کنیم، خوب معلوم است که به در بسته میخوریم. این در بسته میتواند منبع ناکامی، سرخوردگی و خشم ما را فراهم کرده و در نتیجه باعث بروز تنش و درگیری در محیط خانواده شود. مقایسه¬های ذهنی نادرست، انتظارات نامعقول، توجیهات اشتباه، نارضایتی بی¬مورد، حسادت، روابط پنهانی و… در روابط زوجین، همگی میتواند ناشی از تاثیر همین برنامه¬های ماهواره ای باشد.
کاهش تعاملات واقعی
شاید بارها پیش آمده که در خانه مشغول تماشای برنامه¬های ماهواره¬ای هستید و عملاً ورود، خروج یا صحبت¬های سایر اعضای خانواده خود را متوجه نمی¬شوید. این مسئله یکی آسیب¬زاترین پیامدهای استفاده مفرط از برنامه¬های تلویزیونی و ماهواره¬ای است که باعث میشود، ارتباط برقرار کردن و تعاملات بین خانوادگی و حتی دوستان خود را در اولویت دوم قرار داده و زمان بیشتری را به تماشای برنامه¬های مختلف اختصاص دهیم. این مسئله خود به مرور باعث ایجاد فاصله روانی بین زوجین، فرزندان، والدین و دوستان میشود.
وابستگی و اتلاف وقت
برنامه¬های ماهواره¬ای چنان با جذابیت و تنوع همراه میشوند که تمام سعی خود را بر میخکوب کردن و یکجا نشاندن بیننده خود می¬کنند. این تنوع، سرگرمی و جذابیت باعث میشود که برخی افراد تا ساعت¬ها، زمان خود را برای تماشای برنامه¬های مختلف ماهواره¬ای اختصاص بدهند که نتیجه¬ای جزء اتلاف وقت ندارد و حتی گاهی باعث ایجاد وابستگی میشود؛ بطوری که اگر زمانی فرد نتواند یک برنامه را به هر دلیلی مشاهده کند، دچار احساسات منفی میشود و دائماً در پی رفع آن دلیل خواهد بود، انگار نبض زندگی وی با نبض ماهواره، گره خورده است.
افت عملکردهای تحصیلی و شغلی
تماشای مفرط برنامه¬های ماهواره¬ای آن هم تا پاسی از نیمه شب، باعث کاهش عملکردهای آموزشی و تحصیلی دانش¬آموزان و دانشجویان میشود؛ بطوری که در کلاس درس دائماً چرت میزنند و وقت کمی را نیز برای انجام تکالیف درسی و آموزشی خود می¬پردازند. همچنین افراد بزرگسال نیز در محیط کار با مواردی چون تاخیر، غیبت و اهمالکاری مواجه شده که باعث افت عملکرد شغلی آنان می¬گردد.
افزایش مصرف¬گرایی
زمان زیادی از برنامه¬های ماهواره¬ای به تبلیغات کالاهای مختلف اختصاص یافته است. بیشتر این تبلیغات بر محور کالاهای بهداشتی-آرایشی و مُد است. این تبلیغات آنچنان با جذابیت و پرتکرار ارائه میشوند که مخاطب خود را به خرید آن ترغیب و وسوسه می¬کنند. در چند سال اخیر بسیاری از رسانه¬های داخلی مانند تلویزیون و روزنامه سعی کرده¬اند تا مردم را نسبت به نادرست بودن و زیان¬آور بودن این تبلیغات و محصولات آگاه کنند اما این روند گویا همچنان ادامه دارد و نتیجه¬ای جزء افزایش مصرف¬گرایی ندارد.
تهدید سلامت جسمانی
تماشای مفرط برنامه¬های ماهواره¬ای باعث ایجاد سکون و بی¬حرکتی در بینندگان آن میشود که این خود میتواند زمینه¬های سردرد شدید، گردن درد، اختلالات خواب، خشک شدن چشم¬ها و دشواری در دید، اضافه وزن و… را فراهم کند.

با این توصیف میتوان گفت که گرچه ماهواره میتواند در هشیار کردن، اطلاع¬رسانی و پیشرفت نقش مهمی داشته باشد اما اثرات و پیامدهای منفی نیز به جا میگذارد؛ تا جایی که کشورهای مختلف برای این موضوع در حال چاره اندیشی بوده و هزینه-های هنگفتی را صرف کاهش آسیب¬های ماهواره میکنند. شما میتوانید با مطالعه مقاله راهکارهای کاهش آسیب¬های ماهواره در همین شماره، با برخی از شیوه¬های پیشگیرانه و مقابله¬ای کاهش و کنترل پیامدهای منفی ماهواره آشنا شوید.